Йўл белгилари турлари: Ўзбекистондаги гуруҳлар ва уларнинг маъноси
Ўзбекистонда йўл белгилари еттита гуруҳга бўлинади, ва ҳар бир гуруҳ ўз вазифасига эга: огоҳлантиради, устуворликни белгилайди, тақиқлайди, буюради, йўналиш кўрсатади, хизмат жойларини билдиради ёки бошқа белгиларни аниқлаштиради. Белгиларни бирма-бир эмас, гуруҳлар бўйича ўрганиш энг осон. Қуйида ЙҲҚ нинг 1-иловаси (Вазирлар Маҳкамасининг 2022-йил 12-апрелдаги 172-сон қарори, lex.uz даги матн) бўйича барча гуруҳлар, янги ҳайдовчи билиши шарт белгилар, тестда адаштирадиган жуфтликлар ва ёдлаш режаси берилган. Маълумотлар 2026-йил октябрь ҳолатига.
- Йўл белгилари турлари: еттита гуруҳ
- Шакл ва ранг: гуруҳни бир қарашда аниқлаш
- Янги ҳайдовчи билиши шарт бўлган асосий белгилар
- Белги қаергача амал қилади
- Белгилар бир-бирига зид келса
- Тестда адаштирадиган белгилар
- Йўл белгиларини тез қандай ёдлаш мумкин
- Назарий имтиҳонда белгилар
- Белгилар ва ҳайдаш: «Светофор» автомактаби
- Кўп бериладиган саволлар
Йўл белгилари турлари: еттита гуруҳ
Қоидаларда белгилар гуруҳлар бўйича рақамланган: биринчи рақам — гуруҳ рақами. 3.24 белгиси учинчи гуруҳга (тақиқловчи), 5.16 эса бешинчи гуруҳга (ахборот-кўрсаткич) киради. Рақамни билсангиз, тестда белгини биринчи марта кўрсангиз ҳам, қайси гуруҳга тегишли эканини дарҳол тушунасиз.
| № | Гуруҳ | Вазифаси (ЙҲҚ бўйича) | Мисол |
|---|---|---|---|
| 1 | Огоҳлантирувчи белгилар | Хавфли участка яқинлашаётгани ҳақида хабар беради, вазиятга мос чора кўриш керак | 1.20 пиёдалар ўтиш жойи, 1.21 болалар |
| 2 | Устуворлик белгилари | Чорраҳалар, қатнов қисмлари кесишуви ва тор участкалардан ўтиш навбатини белгилайди | 2.1 асосий йўл, 2.4 йўл беринг |
| 3 | Тақиқловчи белгилар | Ҳаракатга маълум чекловларни жорий этади ёки бекор қилади | 3.1 кириш тақиқланган, 3.24 максимал тезликни чеклаш |
| 4 | Буюрувчи белгилар | Маълум йўналишларда ҳаракат тартибини белгилайди ёки бекор қилади | 4.1.1 тўғри юриш, 4.3 айланма ҳаракат |
| 5 | Ахборот-кўрсаткич белгилари | Ҳаракат тартибларини жорий этади ёки бекор қилади, аҳоли пунктлари ва бошқа обектлар ҳақида хабар беради | 5.1 автомагистрал, 5.22 аҳоли пункти бошланиши |
| 6 | Сервис белгилари | Керакли обектлар жойлашувини кўрсатади | 6.2 касалхона, 6.3.1 ёқилғи қуйиш шохобчаси |
| 7 | Қўшимча ахборот белгилари (табличкалар) | Қўлланган белгиларнинг амал қилишини аниқлаштиради ёки чеклайди | 7.1.1 обектгача масофа, 7.5.4 амал қилиш вақти |
Жадвалдаги гуруҳ ва белги номлари lex.uz даги қоидалар матнидан олинган (рус тилидаги матн асосида, ўзбекча атамалар таржимада берилган). Дарслик ва тест иловаларида бошқача ифодалар ёки эски рақамлаш учраши мумкин, шубҳа туғилса расмий матнга қаранг.
Шакл ва ранг: гуруҳни бир қарашда аниқлаш
Белги гуруҳини кўпинча расмни ўқимасдан ҳам аниқлаш мумкин. Бу халқаро тизимга асосланган; қоидалар иловаси шакл ва рангни сўз билан тасвирламайди, шунинг учун буни йўналиш сифатида олинг, имтиҳонда эса расмнинг ўзига таянинг.
- Огоҳлантирувчи — одатда қизил ҳошияли учбурчак, ичида хавфнинг қора расми.
- Тақиқловчи — одатда қизил ҳошияли доира. Бу ерда қизил «мумкин эмас» дегани.
- Буюрувчи — одатда оқ расмли кўк доира: «фақат шундай мумкин».
- Ахборот-кўрсаткич ва сервис — одатда кўк ёки яшил тўртбурчаклар: улар талаб қилмайди, хабар беради.
- Устуворлик белгилари — махсус шакллар: «Йўл беринг» (2.4) — тескари учбурчак, 2.5 белги — қизил кўпбурчак, 2.1 — ажралиб турувчи ромбсимон белги.
- Табличкалар — асосий белги остидаги кичик тўртбурчаклар.
- Вақтинчалик белгилар — сариқ: қоидаларда вақтинчалик йўл белгилари сариқ рангда экани аниқ ёзилган.
Янги ҳайдовчи билиши шарт бўлган асосий белгилар
Аввал энг муҳимини ўргансангиз, йўлда дарҳол йўл топасиз ва тестдаги саволларнинг катта қисмини ёпасиз. Гуруҳлар бўйича минимум қуйидагича.
Устуворлик белгилари
- 2.1 «Асосий йўл» — чорраҳадан биринчи ўтасиз. 2.2 — асосий йўл тугаши.
- 2.4 «Йўл беринг» — кесишувчи йўлдаги транспортни ўтказиб юборинг.
- 2.5 «Тўхтамасдан ҳаракатланиш тақиқланади» — одатда «СТОП» дейилади. Тўхташ чизиғи олдида, чизиқ бўлмаса кесишувчи йўл қатнов қисми четида тўхтаб, йўл бериш керак. Тезликни шунчаки камайтириш етарли эмас.
Тақиқловчи белгилар
- 3.1 «Кириш тақиқланган» — бу томонга юриш мумкин эмас.
- 3.2 «Ҳаракат тақиқланган» — иккала томонга ҳам юриш мумкин эмас.
- 3.20 «Қувиб ўтиш тақиқланган» ва 3.21 — унинг зонаси тугаши.
- 3.24 «Максимал тезликни чеклаш» ва 3.25 — чеклаш зонаси тугаши.
- 3.27 «Тўхташ тақиқланган» ва 3.28 «Туриш тақиқланган».
- 3.18.1 ва 3.18.2 — ўнгга ва чапга бурилиш тақиқи, 3.19 — бурилиб кетиш тақиқи.
Бошқа гуруҳлар
- 1.1 ва 1.2 — шлагбаумли ва шлагбаумсиз темир йўл кесишмаси; 1.8 светофор билан бошқариш; 1.20 пиёдалар ўтиш жойи; 1.21 болалар.
- 4.1.1–4.1.6 — мажбурий ҳаракат йўналишлари; 4.3 айланма ҳаракат.
- 5.16.1 ва 5.16.2 — пиёдалар ўтиш жойи; 5.22 ва 5.23 — аҳоли пункти бошланиши ва охири; 5.33 тўхташ чизиғи; 5.38 ва 5.39 — турар жой зонаси ва унинг охири.
Шу белгиларга тегишли қоидалар (турар жой зонаси, темир йўл кесишмаси, светофор) «Йўл ҳаракати қоидалари: янги ҳайдовчи учун асосийлари» мақоласида ёритилган.
Белги қаергача амал қилади
Тестларда бу савол тез-тез учрайди. Қоидаларга кўра 3.20 «Қувиб ўтиш тақиқланган» ва 3.24 «Максимал тезликни чеклаш» белгилари ўрнатилган жойдан энг яқин чорраҳагача, чорраҳа бўлмаса аҳоли пункти охиригача амал қилади. Аҳоли пункти олдига ўрнатилган 3.24 белгиси 5.22 белгисигача амал қилади.
Зонани 7.2.1 «Амал қилиш зонаси» табличкаси ўзгартириши мумкин (у тақиқловчи ва ахборот-кўрсаткич белгиларнинг амал қилиш узунлигини кўрсатади), тугатиш эса бекор қилувчи белги билан амалга ошади: қувиб ўтиш учун 3.21, тезлик учун 3.25. 7.5.х «Амал қилиш вақти» табличкалари белгини кун ва соат бўйича, 7.4.х «Транспорт воситаси тури» эса машина тури бўйича чеклайди.
Белгилар бир-бирига зид келса
Баъзан белги йўл чизиғига ёки бошқа белгига зид кўринади. Қоидаларга кўра белги ва чизиқ маънолари бир-бирига зид бўлса, белгига амал қилинади. Вақтинчалик (сариқ) ва доимий белги зид бўлса, вақтинчалик белги бажарилади. Светофор устуворлик белгисига зид бўлса, ҳайдовчи светофор сигналларига амал қилади, тартибга солувчининг талаблари эса ҳаммасидан устун (ЙҲҚ нинг 43-банди). Бу тартибни тестдан олдин ёдлаб қўйинг: шунга оид саволлар кўп учрайди.
Тестда адаштирадиган белгилар
Энг кўп хато ўхшаш жуфтликларда чиқади. Уларни ёнма-ён солиштириб, алоҳида ўрганинг.
| Жуфтлик | Фарқи |
|---|---|
| 3.1 ва 3.2 | 3.1 «Кириш тақиқланган» битта киришни ёпади, 3.2 «Ҳаракат тақиқланган» ҳамма транспорт воситаларига йўлни ёпади |
| 3.27 ва 3.28 | 3.27 тўхташни (демак, туришни ҳам) тақиқлайди, 3.28 фақат туришни. Тўхташ ва туриш фарқини ЙҲҚ нинг 6-бандидаги атамалар беради; иккала белги ҳам ўрнатилган йўл томонида амал қилади |
| 3.29 ва 3.30 | Ойнинг тоқ ва жуфт кунларида туриш тақиқланади: ҳафта кунини эмас, санани ҳисобланг |
| 3.20 ва 3.22 | 3.20 ҳаммага қувиб ўтишни тақиқлайди, 3.22 — фақат юк автомобилларига |
| 2.4 ва 2.5 | «Йўл беринг» — тўсиқ бўлмаса тўхтамасдан ўтиш мумкин. 2.5 тўлиқ тўхташни талаб қилади |
| 2.1 ва 2.3.1 | «Асосий йўл» — сиз устунсиз; «Иккинчи даражали йўл билан кесишув» сизнинг йўлингиз асосий, кесишувчиси эса иккинчи даражали эканини билдиради |
| 1.20 ва 5.16 | Иккаласи ҳам пиёдалар ўтиш жойига тегишли: 1.20 олдиндан огоҳлантиради, 5.16 айнан ўтиш жойида туради |
| 4.5 ва 4.6 | 4.5 «Велосипед йўлкаси», 4.6 «Пиёдалар йўлкаси»: ҳар хил иштирокчилар учун |
| 5.22 ва 5.24 | Иккаласи ҳам «Аҳоли пункти бошланиши», лекин 5.22 да аҳоли пунктларидаги қоидалар амал қилади, 5.24 да бу йўлда амал қилмайди |
| 5.41 ва 7.19 | Иккаласи ҳам фото ва видеоёзувга тегишли: бири асосий белги, иккинчиси бошқа белгига табличка |
Асосий қоида: жавоб беришдан олдин фақат расмга эмас, гуруҳ рақами, номи ва белги остида табличка бор-йўқлигига ҳам қаранг.
Йўл белгиларини тез қандай ёдлаш мумкин
- Гуруҳлардан бошланг. Аввал еттита гуруҳ ва уларнинг маъносини ёдланг. Белгини кўриб «бу тақиқ» ёки «бу устуворлик» деб дарҳол тушунасиз.
- Бир кунда битта гуруҳ. Огоҳлантирувчи ва тақиқловчи гуруҳлар энг катта. Кунига 8–10 тадан оширманг.
- Аввал маъно, кейин рақам. Рақам маълумотнома учун, белгини рақамсиз ҳам номлай олиш керак.
- Жуфтликларни солиштиринг. Юқоридаги жадвалдан ўхшаш белгиларни ёзиб, расмдаги фарқни топинг.
- Тестлар билан текширинг. Маслаҳатсиз берилган савол нимани чиндан эслаб қолганингизни кўрсатади. Қандай машқ қилиш — ЙҲҚ тестлари мақоласида.
- Йўлга қаранг. Дарсга кетаётиб белгиларни овоз чиқариб айтинг. Жонли белгилар телефондаги расмдан яхшироқ ёдда қолади.
- Бир кундан ва бир ҳафтадан кейин такрорланг. Белгилар узоқ хотирага ўтиши учун шу етарли.
Назарий имтиҳонда белгилар
2026-йил октябрь ҳолатига назарий имтиҳонда 20 та савол, 25 дақиқа, Б тоифа учун камида 18 та тўғри жавоб керак. Белгилар бошқа мавзулар қатори саволларда учрайди. Ҳаммасини билиш керак деб ҳисобланг. Имтиҳон формати ҳақида батафсил — «Назарий имтиҳон» мақоласида.
Белгилар ва ҳайдаш: «Светофор» автомактаби
Белгилар йўлда учратганингизда энг яхши ёдда қолади. Тошкентдаги «Светофор» автомактаби Б тоифа бўйича ўқитади: асосий курс механикада ўтади, хоҳласангиз, автоматда қўшимча машғулотлар олиш мумкин. Тўлиқ курс — 6 500 000 сўм, муддати 2,5 ой, ҳафтасига уч марта 1,5 соатдан. Назария онлайн, амалиёт автодромда ва шаҳарда ўтади, Тошкентда 10 та филиал бор. Батафсил маълумот бош саҳифада.
Кўп бериладиган саволлар
Йўл белгилари нечта гуруҳга бўлинади?
Еттита гуруҳга: огоҳлантирувчи, устуворлик, тақиқловчи, буюрувчи, ахборот-кўрсаткич белгилари, сервис белгилари ва қўшимча ахборот белгилари. Бу Вазирлар Маҳкамасининг 2022-йил 12-апрелдаги 172-сон қарори билан тасдиқланган ЙҲҚ нинг 1-иловаси.
Йўл белгиларининг расмий рўйхатини қаердан топиш мумкин?
ЙҲҚ нинг 1-иловасида, lex.uz сайтида. Унда ҳар бир белгининг рақами, номи ва тавсифи бор. Китоб ва иловалардаги расмларни шу матн билан солиштиринг.
СТОП белгиси ЙҲҚ да қандай аталади?
2.5 белги рус тилидаги матнда «Движение без остановки запрещено» деб номланади, яъни тўхтамасдан ҳаракатланиш тақиқланади. У тўхташ чизиғи олдида, чизиқ бўлмаса кесишувчи йўл қатнов қисмининг четида тўхташни талаб қилади.
Сариқ рангдаги йўл белгилари нимани билдиради?
Вақтинчалик йўл белгилари сариқ рангда бўлади (ЙҲҚ 1-иловаси). Кўчма таянчдаги вақтинчалик белги доимий белгига зид бўлса, ҳайдовчи вақтинчалик белги талабини бажаради.
Йўл белгиларини тез ёдлаш учун нима қилиш керак?
Алифбо тартибида эмас, гуруҳлар бўйича ўрганинг: аввал гуруҳ маъноси, кейин ундаги белгилар. Сўнг ўхшаш жуфтликларни ёнма-ён солиштиринг ва тестлар билан мустаҳкамланг.
Қувиб ўтиш ва тезликни чеклаш белгилари қаергача амал қилади?
3.20 ва 3.24 белгилари ўрнатилган жойдан энг яқин чорраҳагача, чорраҳа бўлмаса аҳоли пункти охиригача амал қилади. Зонани 7.2.1 «Амал қилиш зонаси» табличкаси аниқлаштиради.