Йўл ҳаракати қоидалари (ЙҲҚ): янги ҳайдовчи учун асосийлари
ЙҲҚ — йўл ҳаракати қоидалари: ҳайдовчилар, пиёдалар ва велосипедчилар йўлда риоя қилиши шарт бўлган қоидалар тўплами. 2026-йил октябрь ҳолатига Ўзбекистонда Вазирлар Маҳкамасининг 2022-йил 12-апрелдаги 172-сон қарори билан тасдиқланган қоидалар амал қилади (lex.uz даги тўлиқ матн). Қуйида бу ҳужжат қандай тузилгани, янги ҳайдовчи аввал қайси мавзуларни тушуниши кераклиги ва ҳар бир мавзуда асосийси нима экани банд рақамлари билан ёзилган.
- ЙҲҚ нима ва қайси ҳужжат амал қилади
- ЙҲҚ нималардан иборат: янги ҳайдовчи билиши керак бўлган мавзулар
- ЙҲҚ йўл белгилари: белгиларни қандай ўрганиш керак
- Светофор ва тартибга солувчи сигналлари
- Қувиб ўтиш: нимани тушуниш керак
- Темир йўл кесишмаси
- Яшаш зонаси ва ҳовлилар
- Фаралар ва ташқи ёруғлик
- Велосипедчилар учун қоидалар
- ЙҲҚ бандлари: рақамни нега қидиришади ва қандай топиш керак
- ЙҲҚ PDF, китоб ва 2026-йил ўзгаришлари
- Янги ҳайдовчи ЙҲҚни қандай ўрганади
- ЙҲҚ имтиҳонда
- «Светофор» автомактабида ЙҲҚ ва ҳайдаш
- Кўп бериладиган саволлар
ЙҲҚ нима ва қайси ҳужжат амал қилади
Ўзбекистон Республикаси йўл ҳаракати қоидалари Вазирлар Маҳкамасининг 2022-йил 12-апрелдаги 172-сон қарори билан тасдиқланган. Улар 2015-йилдан амал қилган олдинги қоидаларни (2015-йил 24-декабрдаги 370-сон қарор) алмаштирган. Интернетда эски таҳрирга ёки эски материалларга дуч келсангиз, амалдаги ҳужжатга таянинг. Кирилл алифбосида бу ҳужжатни «Йўл ҳаракати қоидалари» деб қидирасиз.
Расмий матн lex.uz — миллий қонунчилик базасида эълон қилинган: уни онлайн ўқиш, калит сўз бўйича қидириш ва амалдаги таҳрирни кўриш мумкин. «ЙҲҚ қонун», «йҳқ е қанун» деб қидирганлар ҳам айнан шу базани излайди. Китоблар ва PDF тайёргарлик учун қулай, лекин қоидалар матнига зид келса, матнга ишонинг.
Бу мақолада банд рақамлари 172-сон қарор матни бўйича берилган. Йўлда рухсат этилган тезликни ҳудуд тури ва чеклов белгилари (3.24) белгилайди, шунинг учун ҳайдаганда доим ўрнатилган белгиларга қаранг.
ЙҲҚ нималардан иборат: янги ҳайдовчи билиши керак бўлган мавзулар
Йўл ҳаракати қоидалари катта ҳужжат, лекин янги бошловчи учун у тушунарли мавзуларга бўлинади: ҳайдовчи мажбуриятлари ва ҳужжатлар; светофор ва тартибга солувчи; белгилар ва йўл чизиқлари; чорраҳалар ва ўтиш навбати; маневрлар ва қувиб ўтиш; тўхташ ва туриш; пиёдалар ва велосипедчилар; темир йўл кесишмалари; ёруғлик ва сигналлар.
ЙҲҚ йўл белгилари: белгиларни қандай ўрганиш керак
Йўл белгилари назариянинг энг катта қисми. Уларни алифбо тартибида бирма-бир ўрганиш ноқулай. Ишончлироқ йўл — гуруҳлар бўйича: бир гуруҳ белгилари шакли ва ранги билан ўхшаш, бу эса ёдда сақлашга ёрдам беради.
Белги гуруҳлари: огоҳлантирувчи (олдинда хавфли участка), устуворлик (ким биринчи ўтади), тақиқловчи, буюрувчи, ахборот-кўрсаткич ва сервис белгилари ҳамда асосий белгининг таъсирини аниқлайдиган қўшимча тахтачалар: масофа, вақт, транспорт тури.
Тақиқловчи белгилар
Имтиҳонда энг кўп савол тақиқловчи белгилар бўйича бўлади. Учта қоидани эслаб қолинг.
- Қувиб ўтиш тақиқи (3.20), тезликни чеклаш (3.24), тўхташ тақиқи (3.27) ва туриш тақиқи (3.28) белгилари ўрнатилган жойдан энг яқин чорраҳагача амал қилади. Туташ ҳудуддан чиқиш жойи уларнинг таъсирини узмайди.
- Тўхташ ва туриш белгилари (3.27–3.30) фақат ўрнатилган йўл томонида амал қилади.
- Белги ва йўл чизиғининг маънолари зид бўлса, белгига амал қилинг. Вақтинчалик (сариқ) ва доимий белги зид бўлса, вақтинчалик белгига амал қилинг (ЙҲҚ нинг 1 ва 2-иловалари).
Светофор ва тартибга солувчи сигналлари
Бу мавзу ҳам тез-тез сўралади. Асосий нарса — устуворлик тартиби: тартибга солувчининг талаблари светофор, белгилар ва йўл чизиқларига зид бўлса ҳам бажарилади; светофор устуворлик белгисига зид бўлса, светофорга амал қилинади (43-банд).
Светофорнинг думалоқ сигналлари (31-банд):
- яшил ҳаракатга рухсат беради, милтилловчи яшил ҳам рухсат беради ва тез орада тақиқловчи сигнал ёқилишини билдиради;
- сариқ ҳаракатни тақиқлайди ва сигналлар алмашинишидан огоҳлантиради; истисно — фақат шошилинч тормозлаш билан тўхташ мумкин бўлган ҳолат (42-банд);
- қизил, жумладан милтилловчи қизил, ҳаракатни тақиқлайди; қизил ва сариқ бирга ҳам тақиқлайди ва тез орада яшил ёнишини билдиради;
- милтилловчи сариқ эҳтиёт чораларини кўриб ҳаракатланишга рухсат беради ва назоратсиз чорраҳа ёки пиёдалар ўтиш жойи ҳақида хабар беради.
Стрелка фақат ўзи кўрсатган йўналишга таъсир қилади; чапга стрелка, агар белги билан тақиқланмаган бўлса, қайтиб бурилишга ҳам рухсат беради, ўчирилган қўшимча секция эса ўз йўналишида ҳаракатни тақиқлайди (32-банд). Тақиқловчи сигналда стоп-чизиқ (5.33 белгиси) олдида тўхталади, бунда машинанинг энг олд нуқтаси чизиқ устида бўлмаслиги керак (41-банд).
Тартибга солувчининг сигналларини (38-банд) унга қайси томонингиз билан турганингизга қараб эслаб қолиш осон:
- қўллар ёнга чўзилган ёки туширилган: ён томонлардан тўғри ва ўнгга юриш мумкин, кўкрак ва орқа томондан ҳаракат тақиқланган;
- ўнг қўл олдинга чўзилган: чап ён томондан исталган йўналишда, кўкрак томондан фақат ўнгга, ўнг ён ва орқа томондан юриш мумкин эмас;
- қўл юқорига кўтарилган: шошилинч тормозлаш билан тўхташ мумкин бўлган ҳолатдан ташқари ҳамма учун ҳаракат тақиқланган.
Светофор янги бошловчиларга энг оддий мавзудек туюлади, лекин баллар айнан шу ерда йўқотилади: шошилиш ва стрелка қачон юришга рухсат беришини нотўғри баҳолаш туфайли.
Қувиб ўтиш: нимани тушуниш керак
Қувиб ўтиш энг хавфли маневрлардан бири, шунинг учун қоидалар уни батафсил тасвирлайди. Бошлашдан олдин чапга бурилиш сигналини бериб, қуйидагиларга ишонч ҳосил қилиш керак (82-банд):
- чиқмоқчи бўлган қатор етарли масофада бўш;
- орқангиздан келаётган машина қувиб ўтишни бошламаган;
- олдингиздаги машина қувиб ўтиш ёки чапга бурилиш сигналини бермаган;
- қувиб ўтгач, қувиб ўтилаётганга халақит бермай ўз қаторингизга қайта оласиз.
Қувиб ўтилаётган ҳайдовчига тезликни ошириб ёки бошқа йўл билан халақит бериш тақиқланади (84-банд). Қувиб ўтиш қуйидаги жойларда тақиқланган (86-банд):
- бошқариладиган чорраҳаларда, назоратсиз чорраҳаларда эса асосий бўлмаган йўлда кетаётганда;
- кўприк, эстакада, йўл ўтказгичларда ва уларнинг остида;
- пиёдалар ўтиш жойларида;
- темир йўл кесишмаларида ва уларга қадар 100 м дан яқин масофада;
- ўзи қувиб ўтаётган ёки айланиб ўтаётган машинани, шунингдек кўтарилиш охирида ва кўриниш чекланган жойларда;
- 3.20 ва 3.22 белгилари зонасида.
Шубҳангиз бўлса, қувиб ўтманг. Имтиҳонда ҳам, ҳаётда ҳам бу танлов деярли ҳар доим тўғри.
Темир йўл кесишмаси
Бу мавзу ҳажми кичик, лекин хато нархи юқори. Кесишмага чиқиш тақиқланади (118-банд):
- шлагбаум ёпиқ ёки ёпилаётган бўлса, светофорга қарамасдан;
- светофор ёки кесишма навбатчисининг тақиқловчи сигналида;
- кесишма ортида тиқилинч бўлиб, изларда тўхташга мажбур қиладиган бўлса;
- кўриниш доирасида поезд яқинлашаётган бўлса.
Кесишма олдида турган машиналарни қарама-қарши йўлдан айланиб ўтиш ҳам мумкин эмас. Ўтиш тақиқланган бўлса, стоп-чизиқ, 2.5 белгиси ёки светофор олдида тўхталади, улар бўлмаса — шлагбаумдан камида 5 м, шлагбаум бўлмаса энг яқин рельсгача камида 10 м масофада (119-банд). Кесишмада мажбурий тўхтасангиз, дарҳол одамларни туширинг ва изларни бўшатинг (120-банд).
Яшаш зонаси ва ҳовлилар
Шаҳарда ҳовлилардан ҳар куни ўтасиз, лекин бу мавзуни кўпинча унутишади. Яшаш зонаси 5.38 ва 5.39 белгилари билан белгиланади ва у ердаги қоидалар оддий кўчалардагидан фарқ қилади (123–127-бандлар):
- пиёдалар ҳам тротуарда, ҳам йўл қисмида юриши мумкин, уларнинг устуворлиги бор, лекин улар асоссиз халақит яратмаслиги керак;
- тезлик соатига 20 км дан ошмаслиги керак (78-банд); худди шу талаблар ҳовлиларда ҳам амал қилади;
- механик транспорт воситаларида ўқув ҳайдаш ва двигатель ишлаб турган ҳолда туриш тақиқланади;
- яшаш зонасидан чиқишда бошқа ҳаракат иштирокчиларига йўл берасиз; тўхташга улгуриш учун шундай ҳайданг.
Фаралар ва ташқи ёруғлик
Бу савол қандай шароитда ва қандай ёруғлик ёқишга оид. Узоқ ёки яқин ёруғлик фаралари қоронғи вақтда, кўриниш етарли бўлмаганда (300 м дан кам) ва туннелларда мажбурий (134-банд). Узоқ ёруғлик яқинига қуйидаги ҳолларда алмаштирилади: йўл ёритилган бўлса, қаршидан келаётган машинагача камида 150 м қолганда ва бошқа ҳайдовчиларни кўр қилиш мумкин бўлган ҳар қандай пайтда (135-банд). Агар сизни кўр қилишса, авария сигнализациясини ёқинг, қаторни алмаштирмай тезликни пасайтиринг ва тўхтанг.
Кундузи яқин ёруғлик колоннада, йўловчи ташиётган автобус ва маршрутли транспорт воситаларида, болаларни уюшган ҳолда ташишда, хавфли ва габаритдан катта юкларни ташишда, тортаётган машинада, кучли ёғин пайтида ҳамда мотоцикл, скутер ва мопедларда мажбурий (138-банд). Янги ҳайдовчи учун уч одат фойдали:
- йўлга чиқишдан олдин барча асбоблар созлигини текширинг, айниқса қоронғида: қоронғида фараларсиз ва орқа габарит чироқларсиз ҳайдаш тақиқланган (12-банд);
- қаршидан машина келганда ва бошқа автомобиль ортидан кетаётганда узоқ ёруғликни яқинга алмаштиринг, ҳайдовчини кўр қилманг;
- қўшимча чироқларни кераксиз ёқманг: орқа туманга қарши фаралар фақат кўриниш етарли бўлмаганда қўлланади (140-банд).
Велосипедчилар учун қоидалар
Ҳайдовчи учун бу мавзу муҳим, чунки велосипедчини йўлда ҳисобга олиш шарт: хавфсиз ён масофа қолдириш, уни йўл четига сиқмаслик, бурилиш ва эшикни очишдан олдин кўзгуларни диққат билан текшириш (94-банд халақит ёки хавф туғдирадиган бўлса, эшикни очишни тақиқлайди).
Қоидалар велосипедчилардан нимани талаб қилади (165–169-бандлар):
- велосипед ҳайдаш 14 ёшдан, мопедда ва скутерда — 16 ёшдан мумкин;
- энг ўнг қаторда, велосипед йўлкаси бўлса — шу йўлкада юриш керак;
- қоронғида ва кўриниш яхши бўлмаганда олдида ёруғлик қайтаргич ёки оқ фонар, орқада қизил фонар керак, велосипед йўлкасисиз йўл қисмида эса ёруғликни қайтарувчи жилет ёки шундай элементли кийим;
- қўлсиз юриш, йўловчи ташиш (7 ёшгача болаларни махсус ўриндиқда ташишдан ташқари), трамвай юрган ва бир йўналишда бир қатордан кўп йўлларда чапга бурилиш ёки қайтиб бурилиш, велосипеддан тушмасдан йўл қисмини ва пиёдалар ўтиш жойини кесиб ўтиш тақиқланган;
- велосипед йўлкаси йўл билан кесишган жойда транспорт воситаларига, пиёдалар йўлкаси билан кесишганда пиёдага йўл берилади.
ЙҲҚ бандлари: рақамни нега қидиришади ва қандай топиш керак
Қидирувда «йҳқ 164 банд», «йҳқ 162 банд», «йҳқ 67 банд», «йҳқ 88 банд» каби сўровлар кўп. Рақамни баҳсда ёки баённомада эшитгани учун қидиришади. Банд рақамлари ҳужжат таҳририга боғлиқ, эски материаллар эса 2015-йил қоидалари рақамларига таянади, шунинг учун керакли бандни lex.uz даги матндан калит сўз бўйича топган осонроқ; банднинг битта иборасини контекстсиз ўқиб бўлмайди, истиснолар ёнида туради.
172-сон қарор матни бўйича энг кўп қидириладиган бандлар қуйида:
| Банд | Нима ҳақида |
|---|---|
| 6 | Атамалар: тўхташ, туриш, қувиб ўтиш, кўриниш етарли эмаслиги |
| 7 ва 12 | Ҳайдовчи ҳужжатлари; ҳайдовчига нима тақиқланган (қўлсиз алоқасиз телефон, камарсиз ҳайдаш, маст ҳолда бошқариш) |
| 31–43 | Светофор ва тартибга солувчи |
| 67 | Йўл қисмидаги ўрин: аҳоли пунктларидан ташқарида ўнгроқда юринг, ўнг қаторлар бўш пайтда чап қаторни эгалламанг |
| 82–94 | Қувиб ўтиш, тўхташ ва туриш |
| 104–108 | Назоратсиз чорраҳалар |
| 116–127 | Темир йўл кесишмалари, яшаш зоналари ва ҳовлилар |
| 134–141 | Ташқи ёритиш асбоблари |
| 162 ва 164 | Юк ташиш шартлари ва габаритдан катта юклар |
| 165–169 | Велосипедчилар ва шахсий ҳаракатланиш воситалари |
| 176 | Транспорт воситаларидаги аниқлаш белгилари |
ЙҲҚ PDF, китоб ва 2026-йил ўзгаришлари
«ЙҲҚ пдф» ва шунга ўхшаш сўровларни қоидаларнинг қулай нусхасини олиш учун қидиришади. Файл ёки китоб версияси эскирган бўлиши мумкин, шунинг учун 2022-йил 12-апрелдаги 172-сон қарорга таянадиган материалларни олинг, шубҳали ҳолатни эса lex.uz даги матн билан текширинг.
Ўзгаришлар ҳақида. Асосий ҳужжат аввалгича, гувоҳнома олиш тартиби эса 2026-йилда ўзгарди: 2026-йил 1-февралдан А ва Б тоифалари учун автомактабдаги назарий машғулотларга қатнашиш мажбурий эмас (Вазирлар Маҳкамасининг 676-сон қарори). Бу қоидаларнинг ўзини ўзгартирмайди, лекин уларни қандай ўрганишингизни ўзгартиради. «Ҳайдовчилик гувоҳномаси янги қонун» деб қидирсангиз, бу йўл ҳаракати қоидалари эмас, балки гувоҳнома олиш тартиби ҳақидаги янгиликлар бўлади.
Янги ҳайдовчи ЙҲҚни қандай ўрганади
Қоидаларни бадиий матн каби ўқиш фойдасиз. Белгилар ва светофордан бошланг: бу қолган мавзулар учун асос. Кейин мавзулар бўйича юринг, бир вақтда биттадан: чорраҳалар, кейин қувиб ўтиш, кейин тўхташ. Ҳар мавзудан кейин саволларни ечинг ва хатоларни ёдлаб олмасдан, қоида матни бўйича таҳлил қилинг; машқни қандай ташкил қилиш ЙҲҚ тестлари мақоласида таҳлил қилинган. Ҳайдаш дарсларида қоидалар одатга айланади: белгини кўрасиз ва нима қилишни дарров тушунасиз.
Имтиҳоннинг ўзи қандай ўтиши ва нима текширилиши ҳақида назарий имтиҳон мақоласида ўқинг. Гувоҳнома сари йўлни қаердан бошлашни ҳали танлаётган бўлсангиз, гувоҳнома олиш тартиби билан танишинг.
ЙҲҚ имтиҳонда
Назарий имтиҳон қоидаларни тушунишни текширади: 2026-йил октябрь ҳолатидаги маълумотларга кўра, у 25 дақиқада 20 та саволдан иборат, Б тоифаси учун ўтиш чегараси — 18 та тўғри жавоб. Амалий имтиҳонда ҳам қоидалар ишлайди: машқларни уларни бузмасдан бажарасиз.
«Светофор» автомактабида ЙҲҚ ва ҳайдаш
Тошкентдаги «Светофор» автомактаби Б тоифа бўйича таълим механикада, хоҳласангиз — автоматда қўшимча машғулотлар (шартларини администратордан сўранг). Тўлиқ курс — 6 500 000 сўм, муддати 2,5 ой, машғулотлар ҳафтасига 3 марта, ҳар бири 1,5 соат. Назария онлайн, амалиёт автодромда ва шаҳарда ўтади. Тошкентда 10 та филиал бор. Батафсил маълумот бош саҳифада, шартлар ва нарх эса «Светофор» автомактаби нархлари саҳифасида.
Кўп бериладиган саволлар
ЙҲҚ нима?
ЙҲҚ — Йўл ҳаракати қоидалари, яъни йўлда ҳайдовчилар, пиёдалар ва велосипедчилар риоя қилиши шарт бўлган қоидалар. Русча қисқартмаси ПДД.
Ўзбекистонда қайси ЙҲҚ амал қилади?
Вазирлар Маҳкамасининг 2022-йил 12-апрелдаги 172-сон қарори билан тасдиқланган қоидалар амал қилади. Улар 2015-йил 24-декабрдаги 370-сон қарор билан тасдиқланган олдинги қоидаларни алмаштирган.
ЙҲҚ матнини қаердан топиш мумкин?
Расмий матн lex.uz миллий қонунчилик базасида эълон қилинган, уни онлайн ўқиш ва сўз бўйича қидириш мумкин. PDF ва китоблар тайёргарлик учун қулай, лекин баҳсли ҳолатда расмий матнга таянинг. Керакли бандни калит сўз бўйича топиш осонроқ.
Ким муҳимроқ: тартибга солувчи, светофор ёки белги?
Тартибга солувчининг талаблари светофор, белгилар ва йўл чизиқларига зид бўлса ҳам бажарилади (ЙҲҚ нинг 43-банди). Светофор устуворлик белгисига зид бўлса, ҳайдовчи светофор сигналларига амал қилади.
2026-йилда ЙҲҚ ўзгардими?
Асосий ҳужжат аввалгича: Вазирлар Маҳкамасининг 2022-йил 12-апрелдаги 172-сон қарори. 2026-йилда гувоҳнома олиш тартиби сезиларли ўзгарди: 01.02.2026 дан автомактабда назарияга қатнашиш мажбурий эмас. Бу қоидаларнинг ўзини ўзгартирмайди, лекин уларни қандай ўрганишингизни ўзгартиради.